امروز برابر است با :2 اسفند 1402

وفایی مهابادی

حاج میرزا عبدالرحیم مشهور به "وفایی"، شاعر کلاسیک کُرد در سال ۱۲۲۳ در شهر مهاباد متولد شد.

حاج میرزا عبدالرحیم مشهور به “وفایی”، شاعر کلاسیک کُرد در سال ۱۲۲۳ در شهر مهاباد متولد شد.

  • دوران زندگی وفایی

حاج عبدالرحیم، فرزند ملاغفور فرزند نصرالله، سال 1223 شمسی (1844 میلادی) در شهر مهاباد متولد شده و در همان‌جا به مکتب رفته و پس از فراگیری مقدمات در مدرسهٔ مسجد جامع سرخ مهاباد به تحصیل علوم دینی پرداخت؛ و از محضر استادان آن حوزه علمیه، اجازه گرفته‌است. وفایی انسانی صوفی‌مشرب، متقی، خوشخو، متواضع و  مردم‌دوست بوده و اغلب اوقات از خوردن گوشت احتراز کرده و به طبیعت و گل و گلزار و دشت و کوه به‌شدت عشق می‌ورزیده‌است.

ظاهرا وفایی مهابادی تا اتمام تحصیلاتش در مهاباد مانده و به رسم پیشینیان و دوستانش برای کسب علم به شهر و روستاهای کردستان سفر کرده است.

وی پس از اتمام تحصیلات در شهر مهاباد مدرسه‌ای بنیان می‌کند و به آموزش و تعلیم کودکان می‌پردازد و راه امرار معاش وی از این طریق بوده‌است.

در دوران تحصیلات، بیشتر اوقاتش را با سرودن شعر به سر برده است و در همان دوران جوانی شعرهایش نقل هر محفلی بوده‌اند. آوازه شعرهای وفایی به گوش شیخ عبیدالله نهری می‌رسد؛ شیخ، وفایی را دعوت و با وی ملاقات می‌کند.

وفایی مهابادی در سن ۲۰سالگی به عزم سفر استانبول از مهاباد بیرون می‌رود، اما پس از رسیدن به نهریه و ملاقات با شیخ عبیدالله شمزینان از ادامه سفر منصرف شده همان‌جا می‌ماند و به طریقه نقشبندیه تمسک می‌کند و یک سال بعد از آن‌که مرشدش از سفر حجاز برمی‌گردد، به شهر مهاباد مراجعت می‌نماید و تأهل اختیار می‌کند. وفایی در دوران عمر خود دو بار به حج مشرف شده‌است. وی از مریدان شیخ عبیدالله نهری به‌شمار می‌آمد و اشعار بسیاری هم که در مدح او سروده‌است شاهد بر این مدعاست.از جمله عالمان عصر وفایی در کردستان می توان به مولانا احمد نودشی ، ملا علی قزلجه، مولوی کرد و …. اشاره کرد.

سفر دوم که همراهانی چون مرحوم شیخ سعید برزنجی، حاجی توفیق بیگ (پیرمرد) و سید احمد خانقاه کرکوکی داشته در راه مراجعت وفایی به سال ۱۳۱۸ قمری (حدود ۱۲۸۱ خورشیدی، برابر با ۱۹۰۲ میلادی) بدرود حیات گفت و در همان‌جا در خاک عربستان به خاک سپرده شد. آنگونه که نوشته‌اند، روان‌شاد پیرمرد یکی از کسانی بوده که در تدفین وفایی شرکت و حضور داشته‌است.

از مریدان وفایی می توان سعید ماملی( پدر محمد ماملی ) نام برد.

  • ویژگی‌های شخصیتی وفایی

از ویژگی‌های شخصیتی وفایی مهابادی، علاقه‌ بی‌حدش به زیارت خانه خداست و در آن روزگار که می‌بایست با پای پیاده به سفر طولانی و پرمخاطره حج رفت، سه بار به حج می‌رود.

  • اسلوب و روش شعری وفایی

اسلوب و روش شعری وفایی مهابادی، همان روش نالی و مه‌حوی است. با وجود اینکه هر از گاهی گریزی زده و به شعر هجایی کُردی بازگشته و به آن اسلوب، هنر خود را عرضه داشته ولی حقیقتاٌ نمی‌توان هیچ نوآوری را به او نسبت داد.

نوآوری نداشتن شاعر در اسلوب و روش و مکتب ادبی، دلیلی بر ضعف و ناتوانی او نیست بلکه بسیارند شاعران بنام و توانایی که مبدع روش نوینی نبوده‌اند ولی سرآمد شاعران قبل و بعد خود شده‌اند.

تجربه‌های عشقی وفایی که به مدد پیر و مراد خود، شیخ عبیدالله نهری بدان‌ها واصل شد اندیشه بکر و عمیق او را دوچندان با ظرایف و لطایف شعری درآمیخته و موجب شده معانی بدیعی بیافریند که وی را سرآمد شاعران هم‌عصر خود کند.

نکته دیگر شعرهای فارسی وفایی مهابادی است؛ بسیاری از شعرهای او به زبان فارسی است هر چند شعرهای فارسی‌اش با شعرهای کُردی‌اش قابل مقایسه نیست ولی از تسلط او بر ادبیات فارسی و نیز عمق درک و فهمش نسبت به مفاهیم عرفانی حکایت می‌کند.

مناجات‌های وفایی به زبان فارسی بسیار جذاب و ستودنی است و شامل معانی بدیعی است که بیانگر تسلط وی بر زبان و ادبیات فارسی است.

اشعار فارسی وی از روی نسخهٔ آماده شده به همت مرکز تحقیقات رایانه‌ای حوزه علمیه اصفهان در گنجور در دسترس قرار گرفته است.

  • شعر وفایی

وفایی به زبان‌های کُردی، فارسی و عربی شعر سروده و عمدهٔ اشعار وی در قالب غزل هستند. او در سرودن غزل بسیار تحت تأثیر نالی، بوده‌است و بسیاری از مفاهیم شعر وی را به کار برده‌است. اشعار وفایی را بسیاری از خوانندگان کُرد در کارهای خود استفاده کرده‌اند، از این جمله می‌توان محمد ماملی، حسن زیرک، سید علی اصغر کردستانی، مظهر خالقی، عدنان کریم و بهجت یحیی را نام برد.

  • نمونهٔ شعر کُردی

ئەلا ئەی ساقیی مەستان بە حەققی پیری مەیخانه                          بە گەردش بێنە جامی مەی بە یادی چاوی جانانە

ئەمان ئەی موتریبی مەجلیس بە حەققی تاری ڕووحانی                   بڵا بێ نەغمەکەی سازت کە ئاوی ئاوری هیجرانە

ئە تۆ ئەی ڕووحەکەم ساقی، ئەتۆ ئەی عومرەکەم موتریب                 پەیاپەی لێده چەنگ و نەی، دەمادەم بێنه پەیمانە

بە تیری غەمزه بملاوێنەوه زولفم له گەردەن کە                                بە سەر هاتوومە مەیدانت، بە دڵ بۆت بووم بە نیشانە

ئەگەر شەوقی جەمالی تۆ نییە من مەست و حەیرانم                       لەبەرچی بۆتە بولبول گوڵ، چرا بۆچ بۆتە پەروانە؟

له شەوقی تۆیە سەرمەستە، بە زەوقی تۆیە پابەستە                         ئەگەر عاریف لە کەعبەی‌دا، ئەگەر کافر لە بوتخانە

لە شیرینی جەمالی تۆیە ڕۆژی ڕوونی لەیلایە                                 ئەگەر فەرهادی سەرگەردان، ئەگەر مەجنوونی دێوانە

دەمێکی مەست و بێمارم، دەمێک بێهۆش و هۆشیارم                      چ کەس نازانێ دەردی من، مەگەر ئەو چاوە کاڵانە

دە هەر حەڵقێکیدا سەد دڵ، گرفتارە دەناڵێنێ                               سەری زولفی پەرێشانت مەگەر زنجیری شاهانە؟

هەناسەی عاشقان با نەدگرێ، بێ مروەتی تا کەی؟                      بترسێ ئەی گوڵی نازک‌بەدەن لەو بایی زریانە

ئەگەر زولفت وەکوو من عاشقی ڕووی تۆ نییە بۆچی                    سەراپا تێکچوو، کەوتۆتە بەرپێت، دەست و دامانە؟

ترازا دوگمەکەی سینەی، بە یاری زولفی هات غەمزه                     بەیان بەربوو لە لای چین، باخەبەر بن! تیرە بارانە

وەفایی بۆ گوڵێکی سەروباڵا شێت و شەیدایە                             وەکوو قومری دەناڵێنێ وەکوو بولبول غەزەل‌خوانە

  • نمونهٔ شعر فارسی

ای رخ و زلفت شب تاریک و روز روشن است                   بی شب و روز تو روز و شب فغان کار من است

بطرهٔ مشکین مزن بر همدگر، مشکن دلم                        ز آن که مشکین طره‌ات مسکین دلم را مسکن است

آسمان ماهی ندارد، بوستان سروی چو تو                      ماه من مشکین کمند و سرو من سیمین‌تن است

عادت شده اینگونه سخن گفتنم ای دوست                    سیمای دلم بود همی خُلقم و خویم

در میکدۀ عشق دگرباره نگویم                                     کز عشق نگویم دگر از عشق نگویم

عشاق اگر لقای تو را آرزو کنند                                     باید ز خون خویشتن اول وضو کنند

کفر است در شریعت و آیین عاشقی                            از دوست غیر دوست اگر آرزو کنند

بعد از هزار سال ز خاک شهید عشق                            یابند بوی خون اگر آن خاک بو کنند

زخم خندگ تو بهبودیش مباد                                  گر جز به تار طرّه‌ات او را رفو کنند

ترسم اسیر و عاشق و شیدای خود شوی                     گر با جمالت آینه را روبرو کنند

هر موی من ز زلف تو دارد شکایتی                           کو فرصتی که شرح غمت مو به مو کنند

  • درگذشت وفایی

وفایی مهابادی در آخرین سفر زیارت خانه خدا به سال 1281 شمسی در راه برگشت در ریگزارهای حجاز، درگذشت و همانجا در عربستان به خاک سپرده شد.

وفایی مهابادی

عکسی از حاج میرزا عبدالرحیم مشهور به وفایی

وفایی مهابادی

عکسی از پیکر وفایی مهابادی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.