امروز برابر است با :2 اسفند 1402

میرزا محمدرضا کلهر

میرزا محمدرضا کلهر، نامدارترین خوشنویس دوره قاجار سال ۱۲۴۵ ه. ق در کرمانشاه گیلانغرب دیده به جهان گشود.

میرزا محمدرضا کلهر، نامدارترین خوشنویس دوره قاجار سال ۱۲۴۵ ه. ق در کرمانشاه گیلانغرب دیده به جهان گشود.

امیررضا کلهر؛ میرزا محمدرضا کلهر در یکی از روزهای تابستانی سال ۱۲۴۵ ه. ق در کرمانشاه دیده به جهان گشود پدرش محمد رحیم بیگ نام داشت و سردسته سواره‌رو فوج کلهر بود او در جوانی به سبب زندگی ایلی به سوارکاری و تیراندازی تمایل داشت. از این رو مردی خوش‌بنیه و نیرومند بار آمد و بعدها به کار خوشنویسی رو آورد. میرزا محمد رضا کلهر از خوشنویسان دوره ناصری و از نستعلیق‌نویسان زبردست مهم تاریخ هنر ایران است که شیوه خاصی در نستعلیق‌نویسی ایجاد کرد. این شیوه بر نستعلق‌نویسان پس از او و تازمان حاضر بسیار موثر بوده و شیوه رایج در نستعلیق‌نویسی دوران معاصر شد.

بعد از درگیری که بین ایل کلهر و دیگر قبایل ایجاد شد، محمد بیش از پیش خود را با جنگ و گریز بیگانه می‌یافت، چون به خلوت، انزوا، صلح و آشتی تمایل داشت و به همین دلیل شمشیر و اسب را با وجود مهارتی که کسب کرده بود، برای همیشه رها کرد و در مسیری دیگر که با هنر عجین بود قرار گرفت.

میرزا محمدرضا کلهر خواندن و نوشتن را از پسر عمویش که خط خوشی داشت فراگرفت و در همین روزها، به قلم باریک نی و خط خوش پسر عمو، دلبستگی پیدا کرد.

آنقدر از روی خط پسرعمویش نوشت تا یقین کرد مثل او نوشته است. شاید هم بهتر، اما افسوس که در میان ایل، استاد خوشنویسی نبود، تا بتواند نزد او خطش را به سرانجام برساند، سرانجام تصمیم گرفت برای نیل به مقصودش به تهران عزیمت کند و در تهران، شاگرد مکتب میرزامحمد خوانساری شد.

میرزا محمدرضا کلهر، خط نستعلیق را به استادی و مهارت تمام می‌نوشت و دارای شهرت بسیار در این خط بود. محمد هر روز صبح کنار اسباب کتابت استاد خود می‌نشست و هنگام نوشتن استاد، تمام حواسش را به قلم و حرکت دست او معطوف می‌کرد سه سال از عمر محمدرضا در کسوت شاگردی می‌گذشت که به قول استاد، خطش رام شد و شکل و شمایلی پیدا کرد. گذر زمان میرزا محمدرضا کلهر را از خوشنویس ناشی و تازه کار چند سال پیش به شاگردی در پایه استاد تبدیل کرد.

وی از آثار استادان درگذشته، بیشتر از همه به خط میرعماد الحسنی علاقه داشت ومناسب‌ترین خط را، خط میرعماد می‌دانست و وقتی شنید روی سر درب یکی از حمام‌های قزوین، کتیبه‌ای به خط میرعماد وجود دارد، راهی قزوین شد.

در دوره قاجار با ظهور پدیده چاپ و چاپ سنگی و همچنین گسستگی ارتباط خوشنویسان با سلسله اساتید قدیمی در خط ایرانی به ویژه نستعلیق‌نویسی تغییراتی حاصل شد. از سویی جامعه‌ای که گام‌های نخست برای حرکت به‌سوی مدرن شدن را طی می‌کرد. خوشنویسی هم به سمت هنرهای کاربردی رفت و با این تحولات همراه شد. خوشنویسی ایرانی با از دست دادن مصرف اصلی آن یعنی کتابت و مواجهه با نیازهای جامعه مدرن در قرن اخیر روند تازه‌ای را دنبال کرد.

میرزا محمدرضا کلهر با نگارش روزنامه‌هایی چون شرف و شرافت و کتاب‌هایی چون فیض‌الدموع وسفرنامه‌های ناصرالدین شاه قاجار به خراسان نمونه‌هایی برای تمرین مشق در وسعت زیاد برای مشتاقان به‌جای گذاشت. او به جهت خوشنویسی بر روی سنگ و با مرکب غلیظ که برای چاپ سنگی اجتناب‌ناپذیر بود شیوه‌ای ای پدید آورد که حروف آن چاق و کشیده‌ها کوتاه بودند. از آنجایی که ارتباط خوشنویسان در اواخر دوره قاجار با سلسله اساتید قدیمی قطع شده بود آثار چاپ شده میرزا محمدرضا کلهر سرمشق خوبی برای علاقه مندان به خط به شمار می‌رفت این شیوه تا همین یکی دو دهه اخیر، شیوه‌ی رایج و مطلوب خوشنویسان معاصر بود.

میرزا محمدرضا کلهر مردی پاکدامن، بلند نظر، هنردوست و خوش محضر بود و از لذایذ دنیا جز هنر خود به به چیزی علاقه‌ای نداشت. برخی از روزها هجده ساعت را صرف مشق خط می‌کرد و اغلب خط‌های خود را چون مناسب طبع‌بلند خود و دور از انتظارش می‌یافت محو ‌کرده و از بین می‌برد. بیشتر آنچه از او مانده رقم (امضاء) ندارد. او برای امرار معاش به کتابت چند کتاب پرداخته که خوشبختانه باقی مانده‌اند. از مهمترین آثار خطی اوفیض‌الدَموع است که در کتابخانه سلطنتی ایران نگهداری می‌شده است.

میرزا محمد رضا کلهر در سال ۱۲۶۴ (ه. ق) پیغامی از طرف دربار دریافت کرد که برای تعلیم خط به ناصرالدین شاه راهی دربار شود، میرزا محمد رضا در سال ۱۳۰۰ به رغم نفرتی که از همراهی با شاه داشت، وقتی از اعتماد السلطنه شنید که سفر مشهد مقدس در پیش است، به شوق زیارت حرم امام رضا (ع) همراهی با کاروان شاه را قبول کرد.

کلهر در سال 1300 به رغم نفرتی که از همراهی با شاه داشت، وقتی از اعتماد السلطنه شنید که سفر مشهد مقدس در پیش است، به شوق زیارت حرم امام رضا (ع) همراهی با کاروان شاه را قبول کرد. طی سفر، اعتمادالسلطنه روزنامه ای به چاپ رساند که میرزا کتابت متن آن را به عهده داشت. به تدبیر اعتمادالسلطنه، تمام وسایل چاپ سنگی همراه کاروان بود و هر چند روز یک بار، متن سفر نامه و گزارش های روزانه، نوشته شده و در شش یا هفت صفحه، به شیوه چاپ سنگی منتشر می شد.

  • از میرزا محمد رضا کلهر، دو دسته آثار باقی مانده است:

الف) آثار چاپ سنگی عبارتند از: مخزن الانشاء، قسمتی از دیوان فروغی بسطامی، قسمتی از ریحانه الادب ذکاءالملک فروغی، قسمتی از دیوان قاآنی، منتخب السلطان سعدی و حافظ، مناجات خواجه عبدالله انصاری، رساله غدیریه، فیض الدموع، نصایح الملوک، قسمتی از سفرنامه کربلای ناصر الدین شاه، روزنامه اردوی همایون و قسمتی از روزنامه شرف.

ب ) آثار دست نویس آن استاد عبارتند از: مخزن الانشاء، فیض الدموع، گاهنامه ها و تقویم ها، خواص السور (در حاشیه و متن قرآن مجید)، سیاه مشق ها، فرامین، مناشیر و عریضه های گوناگون.

  • وفات میرزا محمدرضا کلهر

میرزا محمد رضا کلهر در خط نستعلیق بعد از میرعماد قزوینی بهترین خطاط به حساب می‌آید وی پس از بازگشت از خراسان با شیوع همگانی وبا در تهران، او هم مبتلا شد در ۲۹ مرداد ماه سال ۱۲۷۱ خورشیدی برابر با ۲۵ محرم الحرام ۱۳۱۰ ه. ق دار فانی را وداع گفت.

میرزا محمدرضا کلهر

عکسی از میرزا محمدرضا کلهر

میرزا محمدرضا کلهر

آثار دست نویس میرزا محمدرضا کلهر

میرزا محمدرضا کلهر

آثاری از میرزا محمدرضا کلهر در قرن 13 هجری قمری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.