امروز برابر است با :27 خرداد 1403

غلامرضاخان ارکوازی

غلامرضاخان ارکوازی، عارف و شاعر کُرد ایلامی در حدود سال ۱۲۵۵–۱۱۸۴ در ایلام به دنیا آمده است.

غلامرضاخان ارکوازی، عارف و شاعر کُرد ایلامی در حدود سال ۱۱۸۹–۱۱۸۴ ه.ق در ایلام به دنیا آمده است.

  • دوران زندگی غلامرضاخان ارکوازی

سال تولد او به درستی مشخص نیست؛ ولی طبق حکمی از حسن خان والی که امروزه نیز موجود است؛ حسن خان والی او را در سال1219 هجری قمری مورد نواخت و نوازش خود قرار داده است. اگر سن غلام رضا اركوازی را هنگام صدور اين حكم سی يا سی و پنج فرض كنيم، طبعاً بايستی در230 يا 225 سال پيش، بين سال های 1189 و 1184 هجری قمری به دنيا آمده است. پرورش و زندگی اودر باب سال های آغازين عمر و كيفيت پرورش و تربيت و تحصيلات او مطلب بسياری نمی دانيم ؛ جز آن كه بر پايه‌ی اظهارات كهنسال و اعقاب او، و نيز برطبق پاره ای قرآئن و شواهد، شاعر در محيطی عشايری در خانواده‌ای نسبتاً مرفه و باسواد پرورش يافته است. پدرش حسن بگ، ملا و اهل خط و كتاب بوده است. احتمالاً غلامرضاخان آموزش های اوليه را نظير خط و سواد و قرآئت قرآن و پاره ای مواد درسی معمول آن عصر را در نزد پدر و ديگر ملاهای زادگاه خود آموخته است.

غلام رضا اركوازی فرزند حسن بگ، حسن بگ فرزند ميرزابگ، ميرزابگ فرزند “ميه سم” ، “ميه سم” فرزند احمدقلی و او فرزند” بياخ ” است. در حكمی كه حسن خان به سال 1219 صادر كرده، از شاعر به نام “تژمال غلام رضا ( بيگ؟ )” ذكر شده است. همچنين نام او در تمام نسخ خطی‌ای كه نگارنده‌ی اين سطور ديده است و نيز در قباله ای كه نامش به عنوان شاهد معامله كوه های اطراف ايلام بين طوايف زنگنه و ده بالايی ذكر گرديده است.

غلامرضا خان با دختری که احتمالاً دخترعموی او بوده، ازدواج کرده‌است که حاصل آن، حداقل دو فرزند پسر به نام‌های محمدرضا و احمدخان بوده‌است. محمدرضا، فرزند دیگر، او پدر صوفی و سلیمان‌بگ است و این دو اجداد خانواده‌های صالحی، ناصر‌منش، پیمان، داورپناه، صوفی، محمدی زاد در استان ایلام هستند. غلامرضاخان با توجه به دانش و اطلاعاتی که داشته به ریاست ایل خود مشغول بوده‌است. سران و کدخدایان آن عصر، به واسطه‌ی این که بخشی از چرخه‌ی قدرت به حساب می‌آمدند با حاکمان در ارتباط بوده‌اند و این امر، زمینه‌ی آشنایی او را با دربار والیان پشتکوه، و زندگی اشرافی آن زمان فراهم می‌کرده‌است.

  • زادگاه غلامرضاخان ارکوازی

زادگاه شاعر، سرچفته جزء منطقه‌ای می باشد از روستای بان‌ویزه است که امروزه درگوشه‌ای از آن روستایی به همین نام وجود دارد. بان ویزه جزء بخش چوار از توابع شهرستان ایلام است. فاصله‌ی روستای مذکور تا شهر ایلام، ۳۰ کیلومتر می باشد و در طول جغرافیایی ۴۶ درجه و ۱۱ دقیقه، و عرض جغرافیایی ۳۳ درجه و ۳۷ دقیقه واقع است. زادگاه شاعر را كه در شمال غربی استان و در حاشيه مرز ايران و عراق قرار دارد، كوه‌هايی چون باويال، سرويشه، هانی سونز و بلوان احاطه كرده است كه شاعر از آنها نام برده است.

  • زبان شعری غلامرضاخان ارکوازی

زبان کُردی به چهار گویش تقسیم میشود که عبارتنداز: کرمانجی، سورانی، هورامی، وکُرد جنوبی که شامل کلهری، فیلی ولکی است.

سده های پیش، گویش گورانی حکم گویش محوری ومعیار کُردها را داشته است. کُردهای اکثر مناطق کُرد نشین اشعار خود را با تاثیراتی که از گویش محلی خود درآن به جا می‌گذاشتند، به این زبان معیار ادبی کُردها شعر می سرودند.

این عامل باعث شده است زبان شعری ارکوازی ایلامی وشفیع کلیایی اردلانی وخانای قبادی شهرزوری آن چنان بهم نزدیک باشد که اگر پاره هایی از اشعار آنان را به هم ترکیب کنی، تمیزشان آسان نخواهد بود.

  •  قالب اشعار شاعر

قالب غالب اشعار کُردی مثنوی است وکل اشعار ارکوازی بدین قالب می باشد گرچه در بند20 و 22 ابداعاتی نشان داده است وقالب ترکیبی از مسمط وترجیع بند نزدیک کرده است.

  • وزن اشعار  شاعر

وزن اشعار کُردی عمدتا هجایی است. بدین گونه که هر مصراع به دو دسته ی پنج هجایی تقسیم میشود که می باید پس از هجای پنجم مکث کرد. اشعار ارکوازی نیز بر این وزن اند.

  • مهمترین آثار  غلامرضاخان ارکوازی

او به خاطر سرودن مناجات نامه و اشعار دیگر در بین مردم کردستان ایران شهرت دارد. شعر باوه یال او که در رثای فرزند جوانش سروده است در زمینه‌ی مرثیه از آثار معروف اوست.

  • قطعه‌ای از شعر باوه یال

ئه‌و ڕوو واوه‌یلا وه باوه‌یاڵ دیم                        هاواس په‌ریشان حاڵش حاڵ‌حاڵ دیم

سه‌ر تا وه به‌رگش سیا زخاڵ دیم                     سه‌ر قوله‌ێ کاوان وه سیا ته‌م دیم

دره‌ختان ژه خه‌م چو چه‌وگان چه‌م دیم             داران دره‌ختان که‌لاغی‌پووش دیم

که‌پوو وه‌و شین گاڵ گه‌رمه‌وه                         چمان مرده‌ێ داشت وه رو ته‌رمه‌وه

من و باوه یال عه‌هدمان که‌رده‌ن                      من خه‌م و ئه‌و ته‌م تا رووژ مه‌رده‌ن

ڕووڵه یه ئاسار شکارگاهته‌ن                          یه جاگه‌ێ که‌لره‌م شوون راهته‌ن

ئه‌ڕا چو جاران دیارت نیه‌ن                           مه‌ر گڵکوو وه بان مه‌زارت بیه‌ن

گڵ وه بانم که‌ن گڵ وه بانت دیم                  ئێ دنیا وه کام دژمنانت دیم

  • شعر خه‌ریوی (غربت)

این شعر را شاعر هنگامی که از زندان گریخته، و در بلاد غربت بوده، سروده است.

  • اشعار تغزلی منسوب به او

الف) زله‌یخام ژه چین (زلیخام ژچین)

ب) زله‌یخام شووران (زلیخام شوران)

  • درگذشت غلامرضاخان

غلامرضاخان به دلیل درگیری با والی منطقه پشتکوه به زندان افتاد. پس از رهایی از زندان، به غربت می‌گریزد و پس از مدتی در کرند از توابع کرمانشاه سکنا می‌گزیند. مطابق آنچه روایت می‌کنند، در کرند وفات می‌کند اما دوست دارانش جنازه‌ی او را به عتبات عالیات عراق و به احتمال قوی به نجف منتقل می‌کنند.

  • بزرگداشت از غلامرضاخان ارکوازی

روز ۱۱ اسفند ۱۳۹۹ از تندیس غلامرضاخان ارکوازی اثر شکرالله شیرخانی در شهر چوار رونمایی شد.

غلامرضاخان ارکوازی

عکسی از غلامرضاخان ارکوازی، شاعر و عارف کُرد ایلامی

غلامرضاخان ارکوازی

عکسی از مناجات‌های جاویدان ادب کُردی

غلامرضاخان ارکوازی

عکسی از سند، شعر و غم نامه غلامرضا خان ارکوازی بنام “باوه یال”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.